و مثله قوله : . . . ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ( 1 ) ، و قال : » فاجهشت ( 3 ) للثّوبان حين رأيته و كبّر للرّحمن ( 4 ) حين رانى فقلت له اين الَّذين عهدتهم بجنبك فى طيب و خفض زمانى ( 5 ) فقال مضوا و استودعونى بلادهم و من ذا الَّذى يبقى على الحدثانى ( 6 ) [ 12 - پ ] و قوله : * ( فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها ) * ، « ابا » امتناع باشد يقال : فلان يأبى الظَّلم ، و « ابا » به معنى صلاحيّت ناداشتن باشد ، يقال : هذه ارض يأبى ( 7 ) الزّرع ، اى ، لا تصلح له . و امّا در آيت بر اين معنى حمل توان كردن براى آن كه جمادات صلاحيّت حمل امانت ندارند از آن جا كه حيات و عقل نباشد ايشان را . و قوله : * ( وَحَمَلَهَا الإِنْسانُ ) * لا محال اين لفظ اگر چه صورت عموم دارد ، خاصّ است به كافران كه حمل امانت نكردند و حفظ آن به واجبى نكردند و به آن خيانت كردند ، به قرينهء قوله : * ( إِنَّه كانَ ظَلُوماً جَهُولًا ) * ، اى ظلوما لنفسه فى الخيانة ، جهولا بحقّ الأمانة . و گفته‌ايم : فعول بناى مبالغت باشد . و قوله : * ( فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها ) * ، كنايت كرد از لفظ دون معنى به عكس آن كه گفت : . . . وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ ( 8 ) . * ( لِيُعَذِّبَ اللَّه الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ ) * ، « لام » تعلق دارد به محذوفى ، و التّقدير : بتضييع الأمانة ، يعنى انّما فعل اللَّه ما فعل من بيان شأن الأمانة و عظمها . ليعذّب ، خداى تعالى اين همه بيان تعظيم شأن امانت بكرد تا عذاب كند به استحقاق و واجب ، آنان را كه در امانت خيانت كنند ، و آن منافقان و مشركاناند ، كه منافقان پنهان خيانت مىكنند و مشركان آشكارا . * ( وَيَتُوبَ اللَّه ) * ، و نيز در اين طرف اين براى آن كرد تا توبه پذيرد بر مؤمنين و مؤمنات به حفظ امانت و اداى آن به واجبى . حسن و قتاده گفتند : براى آن ذكر كافر و منافق كرد كه ايشان در امانت خيانت كردند ، و ذكر مؤمنان براى آن كرد كه ايشان اداى حقّ ( 9 ) امانت كردند . * ( وَكانَ اللَّه غَفُوراً رَحِيماً ) * ،

--> ( 1 ) - سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 11 . ( 2 ) - آج ، لب ، افزوده : شعر . ( 3 ) - اساس : فاجتهشت ، به قياس با نسخهء دا ، تصحيح شد . ( 4 ) - اساس : الرحمن ، به قياس با نسخهء دا ، تصحيح شد . ( 5 ) - دا ، آج ، لب : زمان . ( 6 ) - دا ، آج ، لب : الحدثان . ( 7 ) - كذ ، در جميع نسخه‌ها . ( 8 ) - سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 4 . ( 9 ) - آج ، لب : ندارد .